بیماری آلزایمر همیشه با تصویر فراموشی و از دست رفتن خاطرات همراه است. اما جالب است بدانید که این بیماری روی همه انسانها تاثیر یکسانی نمیگذارد. دانشمندان سالهاست با یک معمای بزرگ روبهرو هستند: چرا برخی از افراد با وجود اینکه مغزشان نشانههای زیستی و آسیبهای شدید آلزایمر را دارد، تا آخرین روزهای زندگی خود کاملاً هوشیار میمانند و حافظه قوی دارند؟
پژوهش جدیدی که توسط «موسسه عصبشناسی هلند» انجام شده، پنجره جدیدی را به روی این راز گشوده است. پاسخ این معما ممکن است در درون گروهی از سلولهای خاص و کمیاب مغزی به نام «نورونهای نابالغ» نهفته باشد.
تابآوری شناختی
در دنیای پزشکی به توانایی مغز برای حفظ عملکرد طبیعی خود در برابر آسیبها و بیماریها، «تابآوری شناختی» میگویند. این ویژگی مانند یک سپر دفاعی عمل میکند که اجازه نمیدهد آسیبهای فیزیکی آلزایمر، به رفتارهای فرد و حافظه او لطمه بزنند.
دکتر اوجنیا سالتا، از نویسندگان اصلی این پژوهش، آمار شگفتانگیزی را مطرح میکند. او میگوید حدود ۳۰ درصد از افراد سالمند، در مغز خود تمام نشانههای فیزیکی و تخریبهای ناشی از آلزایمر را دارند، اما در ظاهر هرگز علائم زوال عقل یا حواسپرتی را بروز نمیدهند. این یعنی تقریباً از هر سه نفر سالمندی که مغزشان درگیر آلزایمر است، یک نفر بدون هیچ مشکلی به زندگی عادی خود ادامه میدهد.
یک کشف تازه
سالها تصور میشد که مغز انسان بعد از دوران کودکی دیگر نمیتواند سلولهای جدیدی بسازد. اما فرضیه جدید دانشمندان این است که مغز افراد مقاوم، توانایی فوقالعادهای برای ترمیم خود دارد. این فرضیه بر اساس پدیدهای به نام «نورونزایی» است؛ یعنی ساخته شدن سلولهای عصبی جدید در سنین بزرگسالی.
پژوهشگران برای بررسی این موضوع، بافت مغزی سه گروه از افراد را پس از مرگ در «بانک مغز هلند» مطالعه کردند. گروه اول شامل افراد کاملاً سالم بود. دسته دوم را بیماران مبتلا به آلزایمر که دچار زوال عقل شده بودند تشکیل میدادند. گروه سوم نیز متعلق به افرادی بود که مغزشان آسیب آلزایمر داشت اما علائم بیماری را نداشتند. دانشمندان با تمرکز بر مرکز حافظه در مغز، متوجه شدند که حتی در مغز افراد بالای ۸۰ سال در هر سه گروه، سلولهای عصبی نابالغ یا همان جوان وجود دارند. این یعنی مغز ما در پیری هم دست از تلاش برای نوسازی برنمیدارد.
راز اصلی
بزرگترین غافلگیری این تحقیق اینجا بود که تعداد این سلولهای جوان در مغز بیماران آلزایمری و افراد مقاوم، تفاوت چندانی با هم نداشت. در واقع تفاوت اصلی در نحوه رفتار و کیفیت کار این سلولها نهفته بود. در مغز افراد مقاوم، این سلولهای نابالغ با فعال کردن برنامههای زیستی ویژه، توانایی بالایی برای زنده ماندن و مبارزه با آسیبها از خود نشان میدهند.
از سوی دیگر، دانشمندان مشاهده کردند که میزان التهاب و مرگ سلولی در اطراف این نورونهای فعال بسیار کمتر است. این سلولها فقط وظیفه جایگزینی سلولهای مرده را ندارند، بلکه با حمایت و پشتیبانی از بافتهای پیر اطراف خود، به حفظ عملکرد و جوان ماندن مغز کمک میکنند. دکتر سالتا این پدیده را به کود قوی برای یک باغچه در حال فرسوده شدن تشبیه میکند که به خاک و گیاهان اطراف جان دوباره میبخشد تا باغچه سرپا بماند.
در کنار این یافتههای ژنتیکی و سلولی، تحقیقات موازی دیگر نشان میدهند که سبک زندگی چقدر در تقویت این تابآوری مغز نقش دارد. برای مثال، تحقیقات نشان داده است که انجام ۳ تا ۵ هزار قدم پیادهروی روزانه در دوران سالمندی، میتواند شروع بیماری آلزایمر را تا ۳ سال عقب بیندازد. ورزش و تحرک، یکی از راههای طبیعی برای کمک به مغز جهت فعال نگه داشتن همین سلولهای جوان و مقاوم است.
نگاهی نو
اگرچه این تحقیق روی بافتهای اهدایی انجام شده و هنوز نمیتوان رفتار این سلولها را به صورت زنده در مغز انسان تماشا کرد، اما یک چرخش بزرگ در مسیر علم ایجاد کرده است.
تا پیش از این، بیشتر داروها و تحقیقات روی این تمرکز داشتند که چگونه جلوی آسیبهای آلزایمر را بگیرند. اما اکنون دانشمندان میخواهند بدانند چرا برخی مغزها با وجود داشتن آسیب، همچنان پیروز و سالم باقی میمانند. کپیبرداری از رفتار این سلولهای هوشمند و مقاوم، میتواند کلید طلایی ساخت داروهای آینده برای نجات میلیونها انسان از زوال عقل باشد.
بیشتر بخوانید:
